Τουλάχιστον 110 άτομα βρέθηκαν αντιμέτωπα με δικαστικές διαδικασίες στην ΕΕ ως μορφή ποινικοποίησης για τη βοήθεια που παρείχαν σε μετανάστες, μεταξύ Ιανουαρίου και Δεκεμβρίου 2025. Η δράση των ατόμων αυτών ποινικοποιήθηκε επειδή προσπάθησαν να διασώσουν ανθρώπους που βρίσκονταν σε κίνδυνο στη θάλασσα ή σε παραμεθόριες περιοχές στα σύνορα, επειδή συμμετείχαν σε δράσεις πολιτικής ανυπακοής, παρείχαν νομική βοήθεια ή πληροφορίες, ή προσέφεραν τροφή, νερό και/ή καταφύγιο σε μετανάστες.

Η Silvia Carta, Υπεύθυνη Συνηγορίας στο PICUM και συγγραφέας της μελέτης, δήλωσε:

«Είναι μια αρκετά δυστοπική πραγματικότητα το γεγονός ότι στη σημερινή Ευρώπη, μπορεί κανείς να βρεθεί αντιμέτωπος με δίκη, πρόστιμα και ακόμη και φυλάκιση απλά και μόνο επειδή βοήθησε άλλους που είχαν ανάγκη. Αλλά ας μην ξεχνάμε ότι η ποινικοποίηση της αλληλεγγύης είναι η λογική επέκταση πολιτικών που τιμωρούν την μετανάστευση και τους μετανάστες εξ αρχής.»

Τα στοιχεία προέρχονται από την παρακολούθηση των μέσων ενημέρωσης και την έρευνα που διεξήγαγε το PICUM σε συνεργασία με την Groupe d’information et de soutien des immigré·es (Gisti), το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες (GCR), την Ουγγρική Επιτροπή του Ελσίνκι (HHC), την Oxfam Italia και το Ίδρυμα Ocalenie καθ’ όλη τη διάρκεια του 2025, στο πλαίσιο του χρηματοδοτούμενου από την ΕΕ προγράμματος WING. Οι αριθμοί που προέκυψαν είναι πιθανότατα υποεκτιμημένοι , καθώς συχνά δεν υπάρχουν στατιστικά και επίσημα στοιχεία, ενώ πολλές περιπτώσεις δεν αναφέρονται λόγω του φόβου για αντίποινα – ειδικά από τους ίδιους τους μετανάστες. Επιπλέον, ορισμένες περιπτώσεις που καλύφθηκαν από τα μέσα ενημέρωσης ενδέχεται να μην έχουν εντοπιστεί από την έρευνά μας.

Παρ’ όλα αυτά, τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνουν μια ανησυχητική, συνεχιζόμενη τάση που παρατηρήθηκε σε προηγούμενες εκθέσεις. Τουλάχιστον 142 άτομα διώχθηκαν ποινικά στην ΕΕ το 2024. Τουλάχιστον 117 άτομα το 2023, τουλάχιστον 102 το 2022 και τουλάχιστον 89 μεταξύ Ιανουαρίου 2021 και Μαρτίου 2022.

Η έρευνά μας διαπίστωσε ότι τα περισσότερα άτομα που αντιμετώπισαν δικαστικές διαδικασίες βρίσκονταν στην Ελλάδα (50), την Πολωνία (20), την Ιταλία (19) και τη Γαλλία (14). Άλλες περιπτώσεις εντοπίστηκαν στη Λετονία, τη Μάλτα, τη Σλοβενία και την Κύπρο.

Μεταξύ αυτών, 41 άτομα διώχθηκαν ποινικά για τη διάσωση ή τη βοήθεια μεταναστών που βρίσκονταν σε κίνδυνο στη θάλασσα. 17 διώχθηκαν ποινικά για τη συμμετοχή τους σε διαδηλώσεις και άλλες μορφές πολιτικής ανυπακοής. 12 διώχθηκαν ποινικά για τη βοήθεια που παρείχαν σε άτομα για να διασχίσουν τα σύνορα, 10 για την παροχή νομικής συνδρομής και πληροφοριών και 8 για την προσφορά τροφής, νερού και ρουχισμού. Άλλες πράξεις που ποινικοποιήθηκαν περιλαμβάνουν την παρακολούθηση παραβιάσεων ή την παροχή καταφυγίου σε μετανάστες.

Σε πάνω από το 60% των περιπτώσεων, τα άτομα κατηγορήθηκαν για διευκόλυνση της εισόδου, της διαμονής ή της διέλευσης ή για διακίνηση μεταναστών (ανάλογα με τον τρόπο που ορίζεται το αδίκημα στην εθνική νομοθεσία). Άλλες κατηγορίες που χρησιμοποιήθηκαν για την ποινικοποίηση ατόμων περιλαμβάνουν τη συμμετοχή σε ή τη σύσταση εγκληματικής οργάνωσης, την πλαστογραφία και τη χρήση πλαστών εγγράφων, την απάτη και πράξεις τρομοκρατίας. Το εύρος και η σοβαρότητα αυτών των κατηγοριών παραμένουν εντυπωσιακά δυσανάλογα σε σχέση με τις ποινικοποιημένες πράξεις.

Η μέση διάρκεια των δικαστικών διαδικασιών που καταγράφηκε από την παρακολούθησή μας είναι πάνω από τρία χρόνια. Το 2025, ολοκληρώθηκαν δικαστικές διαδικασίες για 41 από τα 110 άτομα που ποινικοποιήθηκαν. Σχεδόν όλα (38) αθωώθηκαν ή οι κατηγορίες σε βάρος τους αποσύρθηκαν. Τρία άτομα καταδικάστηκαν και τους επιβλήθηκε αναστολή ποινής. Ακόμη και αν μια υπόθεση καταλήξει σε αθώωση, οι δίκες εξακολουθούν να έχουν σοβαρές συνέπειες στην οικονομική κατάσταση, την προσωπική ζωή και την ψυχολογική ευημερία των ατόμων.

Εκτός από τις περιπτώσεις δικαστικής ποινικοποίησης, η έκθεση διαπίστωσε επίσης ότι τουλάχιστον 11 οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έχουν υποστεί διοικητικά πρόστιμα και κυρώσεις. Οι περισσότερες από αυτές ήταν οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στην έρευνα και διάσωση στη Μεσόγειο. Επιπλέον, το 2025, καταγράψαμε τουλάχιστον 33 περιπτώσεις εξωδικαστικής παρενόχλησης, όπως εκφοβισμός και εκστρατείες δυσφήμισης που στόχευαν τόσο άτομα όσο και φορείς της κοινωνίας των πολιτών.

Αξιοσημείωτες περιπτώσεις:

• Γαλλία:

• Επτά ακτιβιστές από τη Χώρα των Βάσκων παραπέμφθηκαν σε δίκη επειδή βοήθησαν 36 μετανάστες να περάσουν από την Ισπανία στη Γαλλία το 2024, κατά τη διάρκεια του τοπικού αγώνα «Korrika». Τελικά, ο δικαστής τους αθώωσε τον Ιανουάριο του 2026.

• Η πρόεδρος της τοπικής ομάδας υποστήριξης Germà τέθηκε υπό αστυνομική κράτηση στο Περπινιάν τον Οκτώβριο του 2025, και το σπίτι της ερευνήθηκε σε σχέση με το έργο της για την υποστήριξη ασυνόδευτων παιδιών. Ανακρίθηκε για πέντε ώρες χωρίς διακοπή πριν αφεθεί ελεύθερη χωρίς κατηγορίες. (πηγή: ανώνυμη μαρτυρία που συλλέχθηκε από το GISTI)

·  Ελλάδα:

• Ο Tommy Olsen, ιδρυτής της οργάνωσης παρακολούθησης των επαναπροωθήσεων (pushbacks) Aegean Boat Report, συνελήφθη στη Νορβηγία τον Μάρτιο του 2026 κατόπιν ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης που εκδόθηκε από την Ελλάδα το 2025, όπου καταζητείται για τη βοήθεια που παρείχε σε ανθρώπους ώστε να φτάσουν σε ασφαλές μέρος και για την καταγραφή των επαναπροωθήσεων από το ελληνικό λιμενικό.

• 24 εργαζόμενοι και εθελοντές σε ανθρωπιστικές επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης υπέμειναν επτά χρόνια δικαστικών διαδικασιών και αντιμετώπισαν ποινές φυλάκισης έως και 20 ετών για τη βοήθεια που παρείχαν σε ανθρώπους να φτάσουν με ασφάλεια στο νησί της Λέσβου. Τελικά αθωώθηκαν τον Ιανουάριο του 2026.

• Η ολλανδή δημοσιογράφος IngeborgBeugel διώχθηκε ποινικά επειδή φιλοξένησε έναν αιτούντα άσυλο ενώ αυτός είχε ασκήσει έφεση κατά αρνητικής απόφασης για το άσυλο. Καταδικάστηκε σε πρώτο βαθμό και αθωώθηκε σε δεύτερο βαθμό τον Νοέμβριο του 2025 μετά από μια δικαστική υπόθεση τεσσάρων ετών.

• Ιταλία: Έξι μέλη του πληρώματος της ανθρωπιστικής οργάνωσης Mediterranea αντιμετωπίζουν επί του παρόντος σοβαρές ποινικές κατηγορίες μετά από μια επιχείρηση διάσωσης που πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2020. Είναι η πρώτη φορά που μέλη του προσωπικού μιας οργάνωσης έρευνας και διάσωσης όχι μόνο ερευνώνται, αλλά και κατηγορούνται επίσημα.

• Πολωνία: Οι Hajnowka 5, πέντε ακτιβιστές που βοήθησαν άτομα που είχαν εγκλωβιστεί στα σύνορα της Λευκορωσίας, κατηγορήθηκαν για διακίνηση μεταναστών. Τελικά αθωώθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2025, και ο εισαγγελέας αποφάσισε να μην ασκήσει έφεση κατά της αθωωτικής απόφασης τον Μάρτιο του 2026.

Η νέα Οδηγία της ΕΕ για τη Διευκόλυνση (EU Facilitation Directive)Οι τάσεις ποινικοποίησης ενδέχεται να επιδεινωθούν λόγω της πρότασης αναθεώρησης της ισχύουσας νομοθεσίας της ΕΕ σχετικά με τη διακίνηση μεταναστών (Οδηγία της ΕΕ για τη διευκόλυνση). Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία βρίσκεται επί του παρόντος υπό διαπραγμάτευση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο ποινικοποίησης της ανθρωπιστικής βοήθειας και θα μπορούσε να διευρύνει τους λόγους για την ποινικοποίηση των ίδιων των μεταναστών.

Η SilviaCartaδήλωσε: «Η προτεινόμενη Οδηγία για τη Διευκόλυνση ενέχει τον κίνδυνο να οδηγήσει σε περισσότερες συλλήψεις ή παραπομπές σε δίκη ατόμων που βοηθούν ανθρώπους σε ανάγκη, καθώς και στο να κατηγορούνται οι ίδιοι οι μετανάστες για διακίνηση. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτελούν θεμελιώδεις αξίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Καθώς οι διαπραγματεύσεις προχωρούν, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο οφείλει να διασφαλίσει αυτές τις αξίες και να κατοχυρώσει νομοθετικά ότι κανείς δεν πρέπει να διώκεται ποινικά απλώς και μόνο επειδή διέσχισε ένα σύνορο ή βοήθησε ανθρώπους σε ανάγκη».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΥΝΤΑΚΤΕΣ:

• Η έκθεση είναι διαθέσιμη εδώ. Περιλαμβάνει τον πλήρη κατάλογο των υποθέσεων που παρακολουθήθηκαν, λεπτομέρειες για τις σημαντικότερες από αυτές, καθώςκαι περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη νομοθεσία κατά της διακίνησης μεταναστών. Η έκθεση καταγράφει επίσης 13 περιπτώσεις διοικητικών κυρώσεων κατά ΜΚΟ, ακτιβιστών και άλλων φορέων, καθώς και 33 περιπτώσεις εξωδικαστικής παρενόχλησης σε βάρος ΜΚΟ και ατόμων.
  • Η παρούσα έκθεση επικεντρώνεται στην ποινικοποίηση της αλληλεγγύης και δεν καταγράφει την ποινικοποίηση των ίδιων των μεταναστών, η οποία δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της. Ωστόσο, τα δύο φαινόμενα δεν πρέπει να θεωρούνται ως ξεχωριστά ζητήματα. Η ποινικοποίηση της αλληλεγγύης προς τους μετανάστες αποτελεί συνέχεια της ποινικοποίησης της ίδιας της μετανάστευσης, καθώς και οι δύο έχουν τις ρίζες τους σε περιοριστικές μεταναστευτικές πολιτικές που καθιστούν τη διέλευση των συνόρων επικίνδυνη και δημιουργούν ένα εχθρικό περιβάλλον έναντι όσων θεωρείται ότι έχουν εισέλθει ή διαμένουν παράνομα.Το πρόγραμμα WING («EmpoWerING Actors in Civic Space Protection») είναι μια διακρατική πρωτοβουλία που ανταποκρίνεται στην αυξανόμενη ποινικοποίηση της αλληλεγγύης και στη συρρίκνωση των χώρων πολιτικής δράσης σε όλη την Ευρώπη. Στους εταίρους του έργου περιλαμβάνονται: το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες (ΕΣΠ, Ελλάδα), η Groupe d’information et de soutien des immigré·es (Gisti, Γαλλία), η Ουγγρική Επιτροπή Ελσίνκι (HHC, Ουγγαρία), η Fondazione ISMU – Iniziative E Studi sulla Multietnicità (συντονιστής του έργου, Ιταλία), το Ίδρυμα Ocalenie (Πολωνία) και η Oxfam Italia (Ιταλία). Η υποστήριξή τους ήταν καθοριστική για την ενίσχυση της παρακολούθησης της ποινικοποίησης και την καταγραφή υποθέσεων.
  • Το σχέδιο Οδηγίας της ΕΕ για τη διευκόλυνση είναι ένα σύνολο μέτρων που ανακοίνωσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Νοέμβριο του 2023, τα οποία στοχεύουν στην καταπολέμηση της διακίνησης μεταναστών. Τα μέτρα εστιάζουν στην ποινικοποίηση και τιμωρία των λεγόμενων διακινητών (συχνά, των ίδιων των μεταναστών) χωρίς να αντιμετωπίζουν τις βαθιές αιτίες της διακίνησης (δηλ. την έλλειψη ασφαλών νόμιμων διαδρομών για την άφιξη των ανθρώπων στην Ευρώπη). Η νέα πρόταση, η οποία έχει σε μεγάλο βαθμό εγκριθεί από το Συμβούλιο της ΕΕ τον Δεκέμβριο του 2024, δεν εισάγει μια σαφή και δεσμευτική εξαίρεση από την ποινικοποίηση για την ανθρωπιστική βοήθεια που παρέχεται από ΜΚΟ, μέλη της οικογένειας ή τους ίδιους τους μετανάστες. Η θέση του PICUM σχετικά με την πρόταση είναι διαθέσιμη εδώ.

ΔΗΛΩΣΕΙΣ

Άλκηστις Αγραφιώτη Χατζηγιάννη, Υπεύθυνη Συνηγορίας και Δικηγόρος στο Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες (Ελλάδα):

«Εκστρατείες δυσφήμισης, στοχοποίηση, αστυνομική παρενόχληση, αυθαίρετη νομοθεσία και διώξεις εναντίον υπερασπιστών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και φορέων της Κοινωνίας των Πολιτών που δρουν σε αλληλεγγύη με τους μετανάστες δημιουργούν ένα τοπίο ποινικοποίησης, σχεδιασμένο να εκφοβίζει, να εξαντλεί και να φιμώνει. Μετατρέποντας τη νόμιμη πολιτική/κοινωνική δράση ή και την επαγγελματική δραστηριότητα σε εγχειρήματα υψηλού κινδύνου, αυτές οι πρακτικές καταστέλλουν τη διαφωνία, διαβρώνουν τις δημοκρατικές εγγυήσεις και, καθώς η εποπτεία αποδυναμώνεται, επιτρέπουν την επιβίωση παράνομων πρακτικών κατά των μεταναστών — ιδίως στα σύνορα. Στο τέλος, όταν ο φόβος εμποδίζει τους ανθρώπους να ενεργούν με αλληλεγγύη προς όσους έχουν ανάγκη, δεν γινόμαστε μάρτυρες μόνο μιας κρίσης του κράτους δικαίου, αλλά και μιας βαθύτερης διαδικασίας απανθρωποποίησης μέσα στην ευρωπαϊκή κοινωνία».

Giulia Capitani, Σύμβουλος Μεταναστευτικής Πολιτικής στην Oxfam Ιταλίας: «Η ποινικοποίηση των φορέων που δρουν σε αλληλεγγύη με τους μετανάστες αποτελεί ανησυχητικό σημάδι μιας αυταρχικής στροφής εντός των εθνικών και ευρωπαϊκών θεσμών και νομικών πλαισίων. Είμαστε επίσης όλο και πιο ανήσυχοι για την εξάπλωση άτυπων πρακτικών ποινικοποίησης, οι οποίες είναι πιο δύσκολο να εντοπιστούν και να καταγγελθούν- όπως η ρητορική μίσους, η παρενόχληση και η λεκτική κακοποίηση που στοχεύουν όσους εργάζονται πίσω από τα παρασκήνια, σε κέντρα υποδοχής ή σημεία ενημέρωσης, καθώς και άτομα που απλώς εκφράζουν αλληλεγγύη προς τους μετανάστες. Αυτές οι τάσεις επηρεάζουν ολοένα και περισσότερους ανθρώπους και δημιουργούν ένα επικίνδυνο αποτρεπτικό αποτέλεσμα, αποθαρρύνοντας άτομα και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών από το να συμμετέχουν σε πολιτικές/κοινωνικές δράσεις.»

Guia Gilardoni, Ανώτερη Ερευνήτρια στο Ίδρυμα ISMU (Ιταλία):

«Μέσω αυτής της προσέγγισης, τα έκτακτα μέτρα που αναστέλλουν τα θεμελιώδη δικαιώματα σταδιακά κανονικοποιούνται, αποκαλύπτοντας μια στροφή στην οποία τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως καθολικά, αλλά ως προνόμια μόνο για ένα μέρος του πληθυσμού. Οι μετανάστες χωρίς χαρτιά χαρακτηρίζονται ως «παράνομοι» παρά το γεγονός ότι δεν έχουν διαπράξει κανένα έγκλημα, ενώ όσοι τους βοηθούν ποινικοποιούνται για πράξεις αλληλεγγύης που έρχονται σε σύγκρουση με την λογική της ασφάλειας. Η τιμωρία της ανθρωπιστικής βοήθειας διατηρεί έτσι μια μόνιμη κατάσταση έκτακτης ανάγκης, στην οποία το διεθνές δίκαιο μπορεί να αναστέλλεται συστηματικά — μια εξέλιξη που συμβάλλει στην ανησυχητική διάβρωση του χώρου της κοινωνίας των πολιτών σε όλη την Ευρώπη.»

Άννα Σίμπλι, Ερευνήτρια στο Gisti (Γαλλία):

«Γενικές νομικές διατάξεις που δεν σχετίζονται με τη μεταναστευτική νομοθεσία χρησιμοποιούνται για την ποινικοποίηση διαδηλώσεων κατά των μεταναστευτικών πολιτικών και των απάνθρωπων συνεπειών τους. Έτσι, κατηγορίες όπως προσβολή της δημόσιας αρχής, λεκτική κακοποίηση, δυσφήμηση ή βία κατά δημόσιου λειτουργού χρησιμοποιούνται για την προστασία της κυβέρνησης και της αστυνομίας από την κριτική στις πρακτικές τους. Επιπλέον, εκτός κάθε νομικού πλαισίου, ακτιβιστές ή εθελοντές υφίστανται καθημερινή παρενόχληση από τις αρχές, οι οποίες τους παρακολουθούν μέχρι το σπίτι τους ή επιβάλλουν πρόστιμα με την παραμικρή αφορμή.»

Μαριάννα Βαρτέτσκα, μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Fundacja Ocalenie (Πολωνία):

«Το να βοηθάς κάποιον που έχει ανάγκη φαίνεται να είναι κάτι μη διαπραγματεύσιμο — εκτός αν πρόκειται για βοήθεια σε μετανάστη. Σε αυτή την περίπτωση, γίνεται ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα και όσοι προσφέρουν βοήθεια αντιμετωπίζονται ως δυνητική απειλή. Άδικες κατηγορίες, εκστρατείες δυσφήμησης, επιθεωρήσεις και νομικές διαδικασίες κατά όσων βοηθούν δημιουργούν ένα κλίμα δυσπιστίας και καχυποψίας. Αντί για έναν ουσιαστικό και ειλικρινή διάλογο για τη μετανάστευση, βλέπουμε βραχυπρόθεσμα μέτρα που στοχεύουν στην ενίσχυση των ποσοστών δημοτικότητας. Αντί για μια πραγματική μεταναστευτική πολιτική, βλέπουμε περισσότερες δίκες και τείχη, τα οποία χρησιμεύουν μόνο στην εντατικοποίηση της παραπληροφόρησης και την ριζοσπαστικοποίησης.»

ΕΠΑΦΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΜΕΣΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ

• Για πληροφορίες σχετικά με την έκθεση και την Οδηγία της ΕΕ για τη Διευκόλυνση: Gianluca

Cesaro, PICUM, gianluca.cesaro@picum.org

• Γαλλικό πλαίσιο: Anna Sibley, Gisti, sibley@gisti.org

• Ελληνικό πλαίσιο: Κωνσταντίνος Βλαχόπουλος, Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες, k.vlachopoulos@gcr.gr

• Ιταλικό πλαίσιο: David Mattesini, Oxfam Ιταλία, david.mattesini@oxfam.it και Maria Teresa Alvino, Oxfam Ιταλία mariateresa.alvino@oxfam.it; Tamara Ferrari, Fondazione ISMU ufficio.stampa@ismu.org

• Πολωνικό πλαίσιο: Karolina Szymańska, Fundacja Ocalenie, media@ocalenie.org.pl