4 Ιουνίου 2025

Στις αρχές Μαΐου, τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου εξέδωσε προφορική εντολή προς τις αρχές των προσφυγικών δομών σε όλη την Ελλάδα να απομακρύνουν δικαιούχους Διεθνούς Προστασίας καθώς και τους απορριφθέντες αιτούντες άσυλο από τις δομές τους.

Υψηλός κίνδυνος εξαθλίωσης για διάφορες ομάδες ανθρώπων

Η κοινοποίηση της απόφασης δεν περιλάμβανε καμία κατευθυντήρια οδηγία σχετικά με κατάλληλες εναλλακτικές λύσεις στέγασης ή μέτρα προστασίας προκειμένου να μην οδηγηθούν άνθρωποι σε συνθήκες εξαθλίωσης. Σε συνδυασμό με τα διαχρονικά προβλήματα πρόσβασης σε κρατική στήριξη εκτός των δομών και τη διαρκώς φθίνουσα ικανότητα της κοινωνίας των πολιτών να καλύψει τα υφιστάμενα κενά, η απόφαση αυτή ενέχει σοβαρούς κινδύνους. Η απόφαση μπορεί να οδηγήσει ευάλωτους ανθρώπους σε επισφαλείς και δυσμενείς καταστάσεις, οι οποίες έρχονται σε αντίθεση με την τήρηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων και τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Τόσο στην ηπειρωτική Ελλάδα όσο και στα νησιά, οργανώσεις βρίσκονται σε επαφή με ανθρώπους που ενημερώθηκαν για την επικείμενη έξωσή τους και με ανθρώπους που ήδη έχουν απομακρυνθεί. Οι δικαιούχοι Διεθνούς Προστασίας έχουν νομική υποχρέωση να εγκαταλείψουν τις προσωρινές δομές του κράτους εντός 30 ημερών από τη λήψη θετικής απόφασης — ένα χρονικό διάστημα που συχνά δεν επαρκεί για την έκδοση όλων των απαραίτητων εγγράφων από τις αρμόδιες υπηρεσίες ώστε να μπορέσουν να έχουν πρόσβαση σε εναλλακτική στέγαση — ενώ η υποστήριξη για ένταξη εκτός των δομών αυτών παραμένει περιορισμένη. Η υλοποίηση του προγράμματος Helios+ ξεκίνησε μόλις πρόσφατα, μετά την ολοκλήρωση του προκατόχου του, και βρίσκεται αυτήν τη στιγμή στα αρχικά της στάδια (έναρξη περιόδου υποβολής αιτήσεων 26 Μαΐου 2025). Ως εκ τούτου, η πρόσβαση σε στέγαση δεν είναι ακόμη διαθέσιμη. Το πρόγραμμα έχει σχεδιαστεί για να εξυπηρετήσει ένα μικρό ποσοστό του προσφυγικού πληθυσμού στην Ελλάδα και θα χρειαστεί βιώσιμη χρηματοδότηση για να αποφευχθεί η διακοπή των υπηρεσιών του. Επίσης, υπάρχουν προβληματισμοί σχετικά με τη βραχυπρόθεσμη φύση του, τις συγκεκριμένες προϋποθέσεις επιλεξιμότητας και τους πιθανούς γραφειοκρατικούς φραγμούς. Επιπλέον, για τους δικαιούχους Διεθνούς Προστασίας παραμένει υψηλός ο κίνδυνος να μείνουν άστεγοι και να βρεθούν σε συνθήκες εξαθλίωσης λόγω του κενού που μεσολαβεί μετά την πάροδο των 30 ημερών από την έκδοση της θετικής απόφασης ή την αποχώρησή τους από τη δομή, έως ότου καταστεί εφικτή η στέγασή τους μέσω του προγράμματος Helios. Σε συνδυασμό με την ευρύτερη στεγαστική κρίση στην Ελλάδα και την αύξηση των τιμών, την αύξηση του κόστους διαβίωσης, η αιφνίδια έξωση θα επιφέρει σημαντικές δυσκολίες στους ανθρώπους που έχουν λάβει προστασία στην Ελλάδα να βρουν κατάλληλη εναλλακτική στέγαση, αυξάνοντας ενδεχομένως την ανασφάλειά τους.

Άτομα χωρίς αναγνωρισμένο καθεστώς πρόσφυγα έχουν ελάχιστη ή καθόλου πρόσβαση σε στήριξη εκτός των δομών, γεγονός που τα θέτει σε ακόμη πιο επισφαλή θέση. Ιδιαίτερα δυσχερής είναι η κατάσταση για όσα άτομα η αίτηση ασύλου έχει απορριφθεί, καθώς δεν έχουν πρόσβαση σε νόμιμη εργασία, υπηρεσίες υγείας ή κοινωνικά επιδόματα. Για πολλούς, η κατάσταση επιδεινώνεται περαιτέρω λόγω της απειλής σύλληψης και παρατεταμένης κράτησης με σκοπό την απομάκρυνση, ενώ την ίδια ώρα οι επιστροφές στις χώρες προέλευσης ή διέλευσης παραμένουν σε μεγάλο βαθμό δυσχερείς – αν όχι ουσιαστικά αδύνατες για τις περισσότερες χώρες προέλευσης. Οι συνθήκες αυτές οδηγούν τους ανθρώπους σε νομικό κενό και σε ακραίες συνθήκες διαβίωσης.

Οι εξώσεις είναι εξίσου προβληματικές όταν δεν λαμβάνονται υπόψη νομικές διαδικασίες που βρίσκονται σε εξέλιξη, ένα ζήτημα που έχει επισημανθεί από πολλούς αιτούντες. Αυτό μπορεί να συμβαίνει όταν οι αιτούντες έχουν ασκήσει έφεση κατά απορριπτικών αποφάσεων ενώπιον των ελληνικών Διοικητικών Δικαστηρίων – με ή χωρίς κρατική νομική βοήθεια – καθώς οι διαδικασίες αυτές χαρακτηρίζονται από εκτεταμένες καθυστερήσεις. Σε συνδυασμό με την απουσία αποτελεσματικών διαύλων επικοινωνίας με τις ελληνικές αρχές ασύλου, αυτοί οι παράγοντες έχουν σοβαρές επιπτώσεις στις συνθήκες διαβίωσης των αιτούντων. Κατά συνέπεια, η παραμονή τους στις δομές αποτελεί τη μοναδική επιλογή για να αποφύγουν την αστεγία και την παράνομη εργασία, καθώς και τους συνακόλουθους κινδύνους κακοποίησης, εκμετάλλευσης, εμπορίας ανθρώπων και παρατεταμένης κράτησης. Άτομα που έχουν υποβάλει επαναληπτικές αιτήσεις επίσης διατρέχουν κίνδυνο, καθώς έχουν ήδη περιορισμένη πρόσβαση σε υποδομές, ανάλογα με τη διακριτική ευχέρεια των αρχών. Οι εξώσεις θέτουν σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο αυτή την ομάδα, καθώς και όσους αναμένουν να υποβάλουν αιτήσεις αλλά αντιμετωπίζουν καθυστερήσεις λόγω έλλειψης κρατικών υπηρεσιών διερμηνείας, αυξάνοντας τον κίνδυνο εξαθλίωσης.

Σύντομα χρονικά διαστήματα ειδοποίησης με περιορισμένες εναλλακτικές επιλογές στήριξης

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οργανώσεις αναφέρουν ότι οι αρχές των δομών ενημέρωσαν τους διαμένοντες για την απομάκρυνσή τους μία εβδομάδα νωρίτερα. Σε άλλες περιπτώσεις, η ειδοποίηση δόθηκε μόλις την προηγούμενη ημέρα, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να συλλέξουν όλα τα προσωπικά τους αντικείμενα πριν την έξωση. Αλλού, ενόψει της απομάκρυνσης, άτομα μεταφέρθηκαν εσωτερικά εντός των εγκαταστάσεων. Για παράδειγμα, στη Λέσβο, δικαιούχοι Διεθνούς Προστασίας μετακινήθηκαν από κοντέινερς σε πιο απομακρυσμένα σημεία της δομής, σε σκηνές που μοιράζονται με άτομα που δεν γνωρίζουν, αυξάνοντας έτσι την επισφάλεια και τους κινδύνους για τη σωματική και ψυχική τους υγεία. Η Mobile Info Team (MIT) βρίσκεται επίσης σε επαφή με άτομα, συμπεριλαμβανομένων οικογενειών με μικρά παιδιά, που έχουν εκκρεμείς αιτήσεις για άδεια διαμονής, που έχουν λάβει ειδοποιήσεις έξωσης συνοδευόμενες από απειλές, γεγονός που εντείνει την ανησυχία τους:

«[…] Ο διευθυντής της δομής μας είπε ξανά να φύγουμε, αν δεν βρούμε σπίτι, θα φέρει την αστυνομία για μας […].»- Μαρτυρία άντρα που διαμένει σε δομή στην περιοχή της Αθήνας, ο οποίος ειδοποιήθηκε για την επικείμενη έξωση της οικογένειάς του, η οποία περιλαμβάνει τρία ανήλικα παιδιά.

Αντίστοιχα, το Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες (Greek Council for Refugees – GCR) αιτήθηκε πρόσφατα την παράταση της παροχής στέγασης για μια επταμελή οικογένεια Αφγανών, που περιλαμβάνει μια έγκυο γυναίκα και δύο παιδιά με αναπνευστικά προβλήματα. Παρά τις πολλαπλές και επείγουσες ευαλωτότητες, η οικογένεια δεν έχει πλέον επίσημα άδεια να παραμείνει στη δομή μετά την προθεσμία των 30 ημερών, και προς το παρόν δεν έχει πρόσβαση σε εναλλακτική κρατική στέγαση.

Λαμβάνοντας υπόψη τα διαχρονικά κενά στην παροχή κρατικής στέγασης, μη κρατικοί φορείς έχουν δαπανήσει εκατομμύρια ευρώ τα τελευταία χρόνια για την εύρεση εναλλακτικών λύσεων. Τα τελευταία έτη, η οργάνωση Love Without Borders for Refugees in Need και οι συνεργαζόμενοι φορείς της εκτιμούν ότι δαπανούν κατά μέσο όρο 2,1 εκατομμύρια ευρώ ετησίως για παροχή υπηρεσιών στέγασης. Ωστόσο, τα καταφύγια αντιμετωπίζουν ελλείψεις χωρητικότητας με αποτέλεσμα να απαιτείται αναμονή αρκετών εβδομάδων προκειμένου να φιλοξενηθεί κάποιος. Επιπλέον, η σημαντική μείωση της χρηματοδότησης οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών που προσφέρουν αυτές τις λύσεις στέγασης έχει οδηγήσει πολλές σε περιορισμό της δυναμικότητάς τους. Η MIT έχει επικοινωνήσει με αρκετά καταφύγια, τα οποία όλα ανέφεραν ότι δεν διαθέτουν χώρο για τη φιλοξενία επιπλέον ανθρώπων.

«Τα τελευταία οκτώ χρόνια, η στέγαση υπήρξε ο βασικός μας στόχος. Ωστόσο, λόγω σημαντικών απωλειών στη χρηματοδότηση, διατρέχουμε πλέον τον κίνδυνο να μην μπορέσουμε να συνεχίσουμε τη δουλειά μας μακροπρόθεσμα […] Ενθαρρύνουμε μεγαλύτερη λογοδοσία από την ελληνική κυβέρνηση και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.»- Kayra Martinez, ιδρύτρια της Love Without Borders for Refugees in Need

Τα δημοτικά καταφύγια για άστεγους, επίσης, συχνά δεν αποτελούν λύση, καθώς έχουν αυστηρές προϋποθέσεις επιλεξιμότητας, όπως η κατοχή έγκυρων εγγράφων – κάτι που καθυστερεί σημαντικά λόγω της χρονοβόρας γραφειοκρατίας – καθώς και η γνώση ελληνικών ή αγγλικών. Η απομακρυσμένη τοποθεσία των περισσότερων δομών περιορίζει ακόμη περισσότερο τη δυνατότητα των ανθρώπων να έχουν πρόσβαση σε πληροφορίες ή να βρουν κατάλληλη εναλλακτική στέγαση, ιδίως αν ληφθεί υπόψη ότι το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου δεν οργανώνει τακτική μεταφορά προς τις πόλεις, και κατά συνέπεια προς τις απαραίτητες υπηρεσίες.

Τέλος, παρότι ορισμένα άτομα μπορεί να έχουν δικαίωμα στην εργασία, οι άνθρωποι σε κίνηση καταφέρνουν συχνά να βρουν μόνο δουλειές με κακές εργασιακές συνθήκες και πολύ χαμηλούς μισθούς, που δεν επαρκούν για την ενοικίαση καταλύματος. Αυτό προσθέτει περαιτέρω πίεση στα άτομα που ειδοποιούνται για επικείμενη έξωση, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις αυξημένης ευαλωτότητας. Για παράδειγμα, το ίδιο άτομο που βρίσκεται σε επικοινωνία με τη Mobile Info Team και αναφέρεται παραπάνω, επισημαίνοντας πως τα έσοδά του δεν επαρκούν για να στηρίξει την οικογένειά του, και ενώ του έχει κοινοποιηθεί έξωση από δομή στην περιοχή της Αθήνας αναφέρει:

«Υπάρχουν οργανισμοί που μπορούν να μας βοηθήσουν να βρούμε σπίτι ή να μας στηρίξουν οικονομικά με μέρος του ενοικίου; Ζητούν πολλά για το ενοίκιο και δεν μπορώ να τα καλύψω όλα, γιατί τα χρήματα που παίρνω από τη δουλειά μου είναι λίγα και η οικογένειά μου είναι μεγάλη.»

Για όλους αυτούς τους λόγους, οι εναλλακτικές λύσεις εκτός δομών είναι συχνά ουσιαστικά απρόσιτες, αυξάνοντας τον κίνδυνο αστεγίας. Όπως και στο παρελθόν, η εντολή του Υπουργείου ενέχει τον κίνδυνο να οδηγήσει ανθρώπους σε επισφαλείς λύσεις: διανυκτέρευση στον δρόμο, εγκατάσταση σε αυτοσχέδιους οικισμούς ή κατάληψη υπερπλήρων διαμερισμάτων. Οι άθλιες αυτές συνθήκες διαβίωσης συνοδεύονται από τον κίνδυνο εκφοβισμού και βίας από τις αρχές, οι οποίες έχουν πραγματοποιήσει εφόδους σε καταλήψεις και αυτοσχέδιους καταυλισμούς.

Ως συνέπεια, οι εξώσεις από κρατικές δομές μπορούν να οδηγήσουν ανθρώπους σε καταστάσεις που ενέχουν απτούς κινδύνους για την προστασία των θεμελιωδών τους δικαιωμάτων. Για τα παιδιά, των οποίων η παραμονή στις δομές επιτρέπει τη φοίτηση στο σχολείο, η έξωση ενέχει τον κίνδυνο διακοπής της εκπαίδευσή τους, ενώ παράλληλα μπορεί να οδηγήσει τους ενήλικες που εργάζονται σε κατάσταση όπου καθίσταται αδύνατο να διατηρήσουν την εργασία τους. Για ευάλωτα άτομα – γυναίκες, παιδιά, άτομα με αναπηρίες ή προβλήματα υγείας – η έξωσή τους από τις δομές μπορεί να τα εκθέσει σε σοβαρές μορφές βλάβης. Σε αυτούς τους κινδύνους περιλαμβάνονται ο επανατραυματισμός, η εκμετάλλευση, η εμπορία ανθρώπων και η αστυνομική βία, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο απάνθρωπης και εξευτελιστικής μεταχείρισης και παραβιάζει, όπου έχει εφαρμογή, το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού, παραβαίνοντας τόσο το δίκαιο της ΕΕ όσο και το διεθνές δίκαιο.

Οι υπογράφουσες οργανώσεις απευθύνουν έκκληση προς το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου:

• Να ανακαλέσει την εντολή έξωσης των ανθρώπων σε κίνηση από τις δομές
• Να διασφαλίσει ότι, σε περίπτωση απομάκρυνσης ατόμων, αυτή θα πραγματοποιείται μόνο εφόσον έχουν εξασφαλίσει ασφαλή και κατάλληλη εναλλακτική στέγαση που εγγυάται ότι δεν θα βρεθούν σε κατάσταση εξαθλίωσης και αστεγίας, και τους επιτρέπει να ασκούν τα δικαιώματά τους με τρόπο που σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια
• Να υλοποιήσει ένα βιώσιμο και αξιοπρεπές πλαίσιο υποστήριξης και ένταξης που διασφαλίζει την κατάλληλη στέγαση για τους ανθρώπους σε κίνηση, ανεξαρτήτως της νομικής τους κατάστασης, κατά τη διάρκεια και μετά την παραμονή τους σε δομές προσωρινής υποδοχής.

Υπογράφοντες:

Mobile Info Team

Equal Legal Aid

Greek Council for Refugees

Refugee Legal Support

Fenix – Humanitarian Legal Aid

Legal Centre Lesvos

Drapen i Havet

Drapen i Havet Stagona

Greek Forum of Refugees

HIAS Greece

Symbiosis-Council of Europe School of Political Studies

Love Without Borders for Refugees in Need

Refcheckpoint

SafePlace Greece

Project Armonia

Defence for Children

Arsis Association for the Social Support of Youth

Collective Aid

Samos Volunteers

Network for Children’s Rights

EmpowerVan

Equal Rights Beyond Borders

ECHO100PLUS

INTERSOS HELLAS

I Have Rights

NAOMI Ecumenical Workshop for Refugees

MKO Meraki Humanitarian Support

Second Tree

Changemakers Lab

Γιατροί Χωρίς Σύνορα-Ελληνικό Τμήμα/Doctors Without Borders-Greek Section

Boat Refugee Foundation